Axborot byulletenimizga obuna bo‘ling
Twitter
Facebook
Youtube
Rss
M.logo uz latn

2019-03-11 | Inson huquqlari

Kreml 1930-yillarda Qozogʻistonda yuz bergan mudhish ocharchilikka oid tarixiy faktlarni rad etmoqda


2017-yilda Olmaotada shahrida 1931-1933-yillardagi ocharchilik qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan “Ana” (Ona) monumenti. (Kanat Altynbayev)

2017-yilda Olmaotada shahrida 1931-1933-yillardagi ocharchilik qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan “Ana” (Ona) monumenti. (Kanat Altynbayev)

Kanat Altinbayev

OLMAOTA – Kuzatuvchilarga koʻra, tarixiy masʼuliyat oldidagi qoʻrquv sababli Rossiya TIV 1930-yillarda Markaziy Osiyoda yuz bergan fojiani oqlashga urinmoqda.

Rossiya TIV 22-fevral kuni oʻz saytida “1932-1933-yillarda SSSRda yuz bergan ocharchilik natijasidagi fojia bilan bogʻliq igʻvolar munosabati bilan” rasmiy bayonoy eʼlon qilgan.

TIVga koʻra, Markaziy Osiyodagi “millatchilik qarashlari tarafdorlari” oʻz hamyurtlariga “sovet hukumati mintaqaning tub xalqlari qatliomini uyushtirgan” degan fikrga ishontirishga urinmoqda.


1930-yillar boshida Qozogʻistonda olingan ona-bola surati (Kino, foto va audiohujjatlarning Markaziy davlat arxivi).

1930-yillar boshida Qozogʻistonda olingan ona-bola surati (Kino, foto va audiohujjatlarning Markaziy davlat arxivi).


Bolsheviklarning kollektivlashtirish siyosati natijasida kelib chiqqan ocharchilik davrida jon saqlash uchun Xitoyga yoʻl olgan qozoqlar. (“Zulmat. Qozogʻistondagi genotsid” filmidan olingan kadr)

Bolsheviklarning kollektivlashtirish siyosati natijasida kelib chiqqan ocharchilik davrida jon saqlash uchun Xitoyga yoʻl olgan qozoqlar. (“Zulmat. Qozogʻistondagi genotsid” filmidan olingan kadr)

Moskvaning bu kabi asabiy munosabatiga, jumladan, oʻsha davrning fojiali voqealariga bagʻishlangan olmaotalik jurnalist Janbolat Mamayning “Zulmat: Qozogʻistondagi genotsid” hujjatli filmi ham sabab boʻldi.

Mazkur hujjatli film 30-yanvar kuni Olmaotada namoyish etildi va 2000 dan ortiq tomoshabinni jalb etdi. Film YouTubeda 418 ming marta tomosha qilingan va uning ostida 7400 ta fikr-mulohaza qoldirilgan.

Film 1920-yillar oxiri – 1930-yillar boshida Qozogʻistonda olib borilgan qishloq xoʻjaligini majburiy kollektivlashtirish jarayoni haqida hikoya qiladi. Sovet askarlari och qolgan dehqonlardan donni tortib olib, ko‘chmanchilarni kolxozlarda mehnat qilishga majburlaganda, hukumat sinfiy dushman deb e’lon qilgan boy dehqonlarni quloq qilib surgun qilishi ortidan ocharchilik boshlangan.

“Zulmat” filmi qozoq fojiasining faktlari va ko‘lamini fosh qiladi. Bularning hech biri Sovet davri darsliklarida chop etilmagan.

“3 milliondan ortiq odam ocharchilikdan halok bo‘lgan”, deyiladi filmda. “Qozoqlarning bosqinchilarga qarshi hech bir urushda bu darajada ko‘p odam qurbon bo‘lmagan. Bu bolsheviklar rahbarlari Qozog‘istonda olib borgan genosid bo‘lgan.”

Boshqa manbalarga ko‘ra, Qozog‘istondagi ocharchilik qurbonlari soni 1,5 milliondan 4 milliongacha boʻlgan.

Ocharchilik sababli qozoqlarning uchdan biri halok bo‘lgan, tirik qolganlar esa o‘z sovet respublikasida ozchilikni tashkil etgan, deydi amerikalik tarixshunos Sara Kameron. Minglab qozoqlar Sovet sharoitlaridan bundan-da qiyin vaziyatda qolgan Xitoyga qochib ketishgan.

Qozog‘istondagi 1930-yillar dahshatlari

Kreml rejasiga ko‘ra, azob-uqubatni Qozog‘istonda yashaydigan ruslarga nisbatan qozoqlar o‘z tanalarida yanada og‘irroq his qilganlar, deydi tadqiqotchilar.

Chet eldan yordam kelganida uni Sovet hukumati Qozog‘istondagi faqat etnik ruslarga tarqatgan va qozoqlar chetda qolgan, deydi Olmaotadagi tarix va etnologiya instituti katta tadqiqotchisi Kaydar Aldajumanov film davomida.

Mamayning hujjatli filmida rejimga qarshi bo‘lgan qozoqlarga nisbatan sovet hukumati havo zarbalarini ham qo‘llagani haqida ma’lumot beriladi. O‘z yurtdoshlarini bombardimon qilgan uchuvchilarga mamlakatning eng oliy – Sovet Ittifoqi qahramoni unvoni berilgan.

Olmaotadagi Al-Farobiy nomli Qozog‘iston milliy universitetining tarix professori Anvar Galiyevning Karvonsaroyga xabar berishicha, Iosif Stalin hukumati qishloq xo‘jaligini kollektivlashtirdi va xususiy mulkni yo‘q qildi.

Qo‘shimcha ravishda “Sovet hukumati kommunist dunyosi inqilobini yaratishni maqsaq qilgan edi hamda bu yo‘lda don va mollarni mudofaa zavodlarini qurish uchun eksport qigan”, dedi Galiyev.

Don va mollarni tortib olishga yana bir sabab – aholini (jumladan quloq qilinganlarni ham) och qoldirib boʻlsa ham shaharlar va Qizil armiyani boqish bo‘lgan, bu ayni vaqtda ham ko‘plab qozoqlarga xos boʻlgan podachi-ko‘chmanchilikka putur yetkazgan va kollektiv fermalar yaratilgan, bu yerlarda hech qanday daromadsiz sobiq ko‘chmanchilar va dehqonlar oddiy ishchilarga aylantirilgan.

1930-yilgi ocharchiligi don va mol yetishtirish bilan shugʻullangan Qozog‘iston, Ukraina va Rossiyaning Volgabo‘yi kabi Sovet hududlarida o‘lim darajasining ortishiga olib keldi, deydi Markaziy Osiyoda inson huquqlari uyushmasi prezidenti, Fransiyaning Le-Man shahrida istiqomat qiluvchi Nadejda Atayeva.

“Bu falokat Sovet davri kommunistlarining shafqatsiz iqtisodiy siyosati tufayli sodir bo‘lgan”, dedi u.

“Bu voqealar bilan bog‘liq NKVD (KGBdan avval mavjud bo‘lgan xizmat) ixtiyoridagi ma’lumotlarning katta qismi hamon maxfiylikda saqlanmoqda”, deb qo‘shimcha qildi Atayeva.

Arxiv hujjatlari qasddan uyushtirilgan genosidni tasdiqlaydi

22-fevralda e’lon qilingan Tashqi ishlar vaziri bayonotida dahshatli haqiqatni yashirishga harakat qilingan.

Ocharchilikka qurg‘oqchilik va qahatchilik kabi tabiiy sabablar ta’sir ko‘rsatgan, bunga qo‘shimcha ravishda “favqulodda choralar vaziyatni yanada og‘irlashtirgan”, deb xabar bergan Kreml ehtiyotkorlik bilan. Sovet hukumati 1933-yilda favqulodda yordamni qabul qilgan, deyiladi Tashqi ishlar vazirligi bayonotida.

“Rossiyaga birodar Markaziy Osiyo xalqlari tarixiy faktlarni “milliy o‘yinlar” yordamida buzib ko‘rsatish harakatlariga aldanmasliklariga ishonamiz”, deb qo‘shimcha qilgan Tashqi ishlar vazirligi.

80 yildan ko‘proq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, Rossiya Stalin rejimi atayin yuzaga keltirgan ocharchilik haqidagi ma’lumotlarni yashirishga harakat qilmoqda, dedi Mamay Karvonsaroy nashriga.

Rossiya buning aksini isbotlash uchun arxiv hujjatlaridan foydalanishini aytib tahdid qilmoqda, dedi u Kremlning ocharchilik borasidagi da’volari “ochiqdan-ochiq yolg‘on” ekanligini qo‘shimcha qilar ekan.

“Qozog‘istonda saqlanib kelinayotgan materiallar qozoq zaminida sodir etilgan genosidni tasdiqlaydi”, dedi Mamay. “Biroq, Kreml muhim arxiv hujjatlarini maxfiylashtirgan.”

Kreml qo‘lidagi ushbu hujjatlar oshkor bo‘lsa, Moskva “Sovet hukumatining eng katta jinoyatlarini tan olishga” majbur boʻladi, dedi u.

Rossiya tarixiy javobgarlikdan qo‘rqadi va eʻtiborni bunday nozik mavzuni koʻtarayotgan shaxslar tomoniga qaratishga harakat qilmoqda, dedi inson huquqlari faoli Atayeva.

“Rossiya hukumati o‘zining sukut saqlash siyosati qurboniga aylanmoqda”, dedi u. U bunday siyosat faqat salbiy natija berishini va “odamlarda haqiqatni bilish istagi faqat oshirishini”, qo‘shimcha qildi.

Demokratik jamiyatda bunday voqealarni tarixiy va qonuniy tomondan baholash uchun barcha zarur sharoitlar yaratilishi kerak, dedi u.

“O‘shanda Rossiya tashviqot maqsadida qo‘llayotgan millatchilik tagma’nosi bekor bo‘ladi”, dedi u.

Sizga maqola yoqdimi?

Ca mobile no 63

Fikrlar 16

Captcha
Comment bubble | 2019-03-22

Rusiya qilgan harbiy va iqtisodiy jinoyatlari uchun (1918-1944 yillardagi qatliomlar,quloqlashtirish siyosati va sun`iy ocharchilik),1960-1980 yillardagi Orol fojeasi,paxta monokulturasini majburiy joriy etgani ichun O`rta Osiyu xalqlariga ko`p milliardlik tovon puli to`lash kerak. Bu masalani Gaaga tribunaliga ko`tarish kerak.

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-17

“30-yillardagi ocharchilik, faqat SSSRda emas, jumladan Ukrainaning Polsha qismida, Chexoslovakiya va Ruminiyada ham yuz bergani” yolgʻon!!! Muammoning mohiyatini yashirishga urinish bu. 20-30-yillarda Ukrainaning Polsha qismida ham, Chexoslovakiyada ham, Ruminiyada ham ocharchilik boʻlmagan. Ukrainaning sovet qismida sunʼiy ravishda ocharchilik yuzaga keltirilgan. Millionlab odamlar oʻlgan. Shuning uchun Ukrainada bu rasman Xotira kuni, bu BMT tomonidan tasdiqlangan!

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-17

(Andrey Yeremkin) Yeremkinga javob. Siz “Kremlning oqlashi”ga yordam beraman deb faktlarni buzib koʻrsatmoqdasiz. Ukrainlar bu yerda millat sifatida emas, 20-yillar oxiri 30-yillar boshida millatidan qatʻi nazar Ukrainada yashaganlar sifatida tilga olinmoqda (ukrainlar, ruslar, yahudiylar, nemislar, bolgarlar, greklar...) Buvimning oilasidagi 8 boladan ikkitasi qolgan va ularni ota-onasi bilan Ukrainadan Uralga surgun qilishgan. Bu oʻsha davr avlodlarining fojiasi edi...

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-14

Aynan qozoqlar qatliomini tasdiqlovchi holatlar ham boʻlgan. Oziq-ovqat asosan ruslar yashaydigan hududlarga yetkazib berilgan, qozoqlar esa ochidan oʻlgan.

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-14

Ota-onam mol-mulk musodarasidan keyingi ocharchilik haqida batafsil soʻzlab berishgan. Onam bunga shaxsan Stalin, Goloshekin aybdor deganlar.

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-13

Kollektivlashtirish niqobi ostidagi genotsid olib borilgan

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-13

Dahshatli qatliom

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-13

Maqoladan bir narsani tushundim, Kreml bu fojialarning faqat millatchilik bilan bog‘liq ekanligini rad etmoqda. Maqolada “1930-yillardagi ocharchilik bug‘doy va chorvachilik bilan bog‘liq hududlar, aynan Qozog‘iston, Ukraina va Volgabo‘yidagi o‘limlarga bog‘lagan”. Agar ma’lum bir millat genotsidi desak, Volgabo‘yini qanday tushuntirish mumkin? Axir bu rus yerlari-ku, ukrain yoki qozoqlarning yerlari emas-ku. Genotsid tushunchasidan birgina ma’no kelib chiqadi, bunda ma’lum bir belgi (milliy, tabaqaviy, diniy) bilan odamlar yo‘q qilinadi. Milliy maqsad hech qanday mos kelmaydi. Bundan ko‘ra, ko‘proq tabaqaviy mos keladi – boy dehqonlar quloq qilingan. Ammo ukrainlar ukrainlarning genotsidi haqida (u yerdagi dehqonlar orasida ruslar ham, nemislar ham bo‘lgan), endi esa esa qozoqlar o‘zlari haqida yozmoqdalar. Ammo, kollektivlashtirishdan norozi bo‘lgan dehqonlar deyish aniqroq bo‘lar edi. Mana shu holda Ukraina, Volgabo‘yi va Qozog‘iston chekkan aziyatlarni tushuntirib berish mumkin bo‘ladi... Fuqarolar urushini milliy genotsidga o‘zgartirish? Tarixan mos kelmaydi. Orqa sana bilan qurbonlar va jallodlarni belgilash? Tashviqot va siyosiylashtirish... shu bilan Karpman va Bern uchligi botqoqligida botib qolish. (Andrey Yeremkin)

Javob berish
Comment bubble reply | 2019-03-13

Volga bo‘yida xuddi Qozog‘istonda bo‘lgani kabi ikkita ocharchilik davri bo‘lgan, biri 21-22-yillarda bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchisi 30-yillarda bo‘lib o‘tgan. Agar 20-yillarda Saranskdagi qurg‘oqchilik haqidagi ma’lumotlar tasdiqlansa, 30-yillar haqida hech qanday xabar yo‘q. 30-yillarda ocharchilik sun’iy yo‘l bilan paydo qilingan. Shu bilan birga, yordam faqat shaharlarga yetkazilgan, tub aholi yashaydigan qishloqlarga esa yordam umuman yuborilmagan. Boshqirdiston va Tatariston bo‘lgan Volgabo‘yida ham xuddi shunday bo‘lgan. Bu haqida gapirishga berishmaydi.

Javob berish
Comment bubble reply | 2019-03-14

Volgaboʻyida, Moldovada, Ukrainada 1946-yilda ham ocharchilik boʻlgan.

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-13

Bu yerda (1) gap genotsid haqiqda ketmayotganligi, (2) ota o‘g‘il uchun javob bermasligi, (3) shu jumladan qozoqlar ham kollektivlashtirishdek bolsheviklarning siyosatini olib borganli aniq. Savol: nima uchun maqola mualliflari ko‘r-ko‘rona beadablik qilmoqda?

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-13

Sovetlar rejimi odamxo‘rlar rejimi

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-12

Rossiya va SSSR asli genosid mevasi. Rossiyada Yevropadan ko‘ra ko‘proq natsistlar bor. Agar qo‘yib bersangiz ruslar yana o‘ldir-o‘ldirni boshlaydi!

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-12

“Genotsid” haqidagi afsonani yaratish boshlab yuborilibdi. Axmoqgarchilikning chegarasi yo‘q.

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-12

Biz xuddi Isroil Germaniyadan tovon to‘lashni talab qilgani kabi Rossiyadan qozoqlarni qirgani uchun pul to‘lashini talab qilishimiz kerak.

Javob berish
Comment bubble | 2019-03-12

Chaqimchi va nazoratchilar avlodidan nimaniyam kutish mumkin.

Javob berish