https://central.asia-news.com/uz-Cyrl/articles/cnmi_ca/features/2020/05/22/feature-01
| Инсон ҳуқуқлари

Қозоғистон Хитойдан келаётган этник қозоқлар учун фуқаролик олишни енгиллаштирмоқда

Канат Алтинбаев

image

Хитойнинг Шинжон вилояти, Шаяр уезди яқинидаги кўчаларнинг бири, 2019 йил 13 сентябрь. Шинжондан Қозоғистонга кўчиб келган Аман Жандибай қайта тарбиялаш лагерида саккиз ойлик ҳаётдан кейин заводда ишлашга мажбур қилинган. [Хектор Ретамал/AFP]

ОЛМАОТА – Қозоғистон Хитойдан ўз аждодлари ватанига кўчиб келишни истаган этник қозоқларга иммиграция жараёнини енгиллаштирмоқда. Хитой ҳукумати Шинжон Уйғур автоном ҳудудида мусулмонларни таъқиб қилаётгани учун халқаро танқидга учраб келади.

31 май куни Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев миграция қонунидаги «ўралман» (қайтувчи) атамасини «қандас» (қондош) атамасига ўзгартирувчи ҳужжатни имзолади.

Ўралманлар – қўшни давлатлардан Қозоғистонга кўчиб ўтган этник қозоқлардир.

Бундан буён қозоқ фуқаролигига эга бўлмаган этник қозоқлар Қозоғистонда доимий яшаш ҳуқуқи ва Қозоғистон фуқаролигини соддалаштирилган тартибда олишлари мумкин.

image

Аксари қозоқлардан иборат мусулмон этник озчилик вакиллари ҳибсда сақланадиган қайта тарбиялаш маскани яқинидаги қўриқхона минораси, 31 май куни Хитойнинг Шинжон вилоятида олинган сурат. [Грег Бейкер / AFP]

Шунингдек, янги қонун мамлакат иқтисодиёти эҳтиёжларини қондириш, қулай инвестиция муҳитини яратиш ва миграцияни бошқаришда замонавий халқаро тажрибадан фойдаланишга қаратилган.

Бу ташаббус бир неча йиллардан бери Қозоғистонда муҳокама қилиб келинаётган эди.

«Аввал айтганимдек, тарихий ватанига қайтаётган қозоқларга «ўралман» дея мурожаат қилишни тўхтатишимиз, бунинг ўрнига «қандас» атамасидан фойдаланишимиз керак», деб ёзган Тўқаев ўзининг Twitter саҳифасида.

Ўтган йил ноябрь ойида Тўқаев 1991 йилдан бери Қозоғистонга 1 миллиондан ортиқ қозоқ кўчиб ўтганини маълум қилган эди.

«Ўралман» атамасини аввалдан ёқтирмас эдим, улар бизга қариндош қозоқлар», деб айтган тадбиркор ва сиёсий арбоб Булат Абилов февраль ойида Капчағайда муҳтожларга совға улашиш маросимида.

«Айрим тарихий сабабларга кўра, улар бошқа юртларда яшаб келганлар. «Ўралман» атамаси «қандасга» алмаштирилганидан хурсандман», деди у.

Қуллик меҳнати

Жамият бу ислоҳотни чет элда яшайдиган қозоқлар, хусусан, Хитойдан ўз ватанига кўчиб келаётганларнинг мақомини ошириш чораси сифатида қабул қилган.

Сўнгги йилларда у ерда туркийзабон мусулмонлар, жумладан этник қозоқ, қирғиз ва уйғурларга нисбатан тазйиқ кучайган.

Сўнгги йилларда этник қозоқларнинг Хитойдан Қозоғистонга кўчиб ўтиши оммавий ахборот воситалари ва жамоатчилик эътиборида бўлиб турибди. Хитойда ҳукумат томонидан доимий таъқиб қилинаётган этник қозоқлар Нур-Султондан ёрдам сўраган.

Шинжондаги қайта тарбиялаш лагерларида мусулмонларнинг ҳибсда сақланиши диққат марказидаги асосий масала бўлиб келган. Лекин, ўтган йилдан бери янги муаммо – мажбурий меҳнат муаммоси пайдо бўлган.

Ўтган йилнинг июл ойида 35 яшар Аман Жандибай Шинжондан Қозоғистон жанубидаги Туркистон шаҳрига кўчиб ўтди.

У 2018 йилда саккиз ой яшаган қайта тарбиялаш лагеридан озод қилинганини айтган. Шундан сўнг, Хитой расмийлари уни дарҳол уяли телефонлар ишлаб чиқарадиган корхонада ишлашга мажбурлаганлар.

«Менга арзимаган пул беришарди, лекин кета олмасдим», деди Жандибай. «Полициячилар мени калтаклашар, қамоққа тушиб ўлишим мумкинлигини айтиб, таҳдид қилишарди.»

Бир неча ойдан кейин Жандибай қўлини синдириб олди ва унга ишдан кетишга рухсат беришди.

«Буларнинг ҳаммасини худди қўрқинчли туш каби эслайман», деб айтган у.

2018 йилда Хитой ҳукумати ва компаниялари ўзаро тил бириктирди, дейди олмаоталик ҳуқуқ ҳимоячиси Серикжан Билаш (унинг ўзи ҳам Хитойдан Қозоғистонга кўчиб келган).

«Ишлаб чиқариш корхоналарида қора ишчиларга эҳтиёж пайдо бўлган пайт ҳукумат уларни сиёсий лагерлар битирувчилари – туркийзабон этник озчиликлар вакиллари билан таъминлай бошлади, уларни эксплуатация қилиб, қулдек ишлатишар эди», деди Билаш.

Хитой ҳукумати «ватанпарвар эмасликда» айбланган қозоқлар, қирғизлар ва уйғурларни тўлақонли фуқаро ўрнида кўрмайди, деди у.

Пекинга қарши санкциялар

Қозоқ жамоатчилиги Хитойдаги этник озчиликлар, жумладан, тарихий ватанларидан ёрдам сўрашга мажбур бўлган этник қозоқларнинг таъқиб қилинаётганидан ғазабда, дейди Билаш.

Жаҳон ҳамжамияти Хитойда инсон ҳуқуқларининг мунтазам равишда поймол қилинишини қоралаган.

14 май куни АҚШ Сенати Шинжондаги мусулмонларни тазйиқ қилгани учун Хитой режимига қарши санкциялар жорий этувчи қонун лойиҳасини маъқуллаган, деб хабар беради Озод Европа/Озодлик радиоси қозоқ хизмати.

«Қонун лойиҳаси (қабул қилинган тақдирда) аксари исломга эътиқод қилувчи уйғурлар, қозоқлар ва Шинжондаги бошқа тубжой аҳолига тазйиқ ўтказган Хитой ҳукуматидаги юқори лавозимли мансабдорларга қарши санкциялар жорий қилиш ва инсон ҳуқуқларини бўғиш учун ишлатилган товарларга бир қатор экспорт чекловлари қўллаш имконини беради», дейилади Озодлик радиоси хабарида.

Рейтерга кўра, АҚШ Сенатининг ташқи алоқалар қўмитаси раиси, сенатор Жеймс Риш ушбу қонун лойиҳаси «Хитойда инсон ҳуқуқларининг кенг қамровли ва қўпол бузилишларига қарши курашдаги муҳим қадам» эканлигини айтган.

2019 йилда Қозоғистонда аксилхитой кайфияти кучайган. Бу мунтазам намойишлар ҳам маҳаллий ва хитойлик ишчилар ўртасидаги тўқнашувларда ўз аксини топган.

Ўтган йилнинг сентябр ойида Жанаўзенда аксилхитой намойишлари бўлиб ўтди. 500 га яқин намойишчи шаҳарнинг марказий майдонга чиқиб, Хитой режимини қораловчи шиорларни ҳайқирган. Иштирокчиларнинг кўпи Қозоғистоннинг бошқа шаҳарларидан келган.

Ўша ойнинг ўзида жанаўзенликлар навбатдаги митингни ўтказдилар. Намойишчилар Қозоғистонда Хитой фабрикалари қурилишига ва Қозоғистон учун зарарли деб кўрилган Хитой билан яқин иқтисодий ҳамкорликка қарши чиқишган.

Сизга мақола ёқдими?

0
Фикрлар 26
Сиёсат
Каптча *

Хуш келибсиз, қондошлар.

Жавоб бериш

Қозоғистонда тезроқ ID-карталар жорий қилиш керак. Ана ўшанда ҳужжатлар ва фуқаролик олиш осонлашади.

Жавоб бериш

Бу қарорни қўллаб-қувватлайман. Жуда яхши ва тўғри қарор.

Жавоб бериш

Қанча кўп қондошлар келса, шунча яхши.

Жавоб бериш

Улар кети билан осилиб туриши учун кўпроқ дарахт экинглар.)))))

Жавоб бериш

Рус маймунларининг нима дахли бор бунга? )))

Жавоб бериш

Шуни айтаман... Рус макакаларининг нима алоқаси бор бунга. Мен оралманларни назарда тутяпман.

Жавоб бериш

Нега қозоқлар таъқиб этилиб, ҳуқуқлари поймол қилинмоқда?

Жавоб бериш

Нега этник қозоқлар таъқиб қилиниб, ҳуқуқлари поймол қилинмоқда?

Жавоб бериш

Қачондан бери ифлос руслар маданиятли бўлиб қолди? Сизларни фақат Қозоғистондан эмас, ҳамма мамлакатлардан қувиб чиқаришмоқда, чунки сизлар ҳамма ерда ўзингизни аблаҳлар каби тутасиз.

Жавоб бериш

Сизлар эса нацистсизлар. Руслар Қозоғистонда бир неча авлоддан бери яшаб келмоқда, сиз эса уларни қувиб чиқармоқчисиз. Сиз ифлос ва аҳмоқ оралманларни Совет даврида сиз билан тинч билан яшаган руслардан кўра яхшироқ деб биласиз. Бу қозоқлар учун шараф эмас. Бу сиз учун шармандалик.

Жавоб бериш

Оралман ёки қандас, нима фарқи бор... Ҳаммаси бир гўр.

Жавоб бериш

Руслар ва бўқрусларни нима фарқи бор? Ҳаммаси бир гўр

Жавоб бериш

Кимга керак улар Қозоғистонда? Қозоқ эмас, чўчқа улар. Бутун Қозоғистонни расво қилишди. Асл қозоқлар бу оралманларни (СССР қулаганидан кейин Қозоғистонга қайтган этник қозоқлар) одам ўрнида кўрмайди. Оралманлар ишлашни хоҳламайди, суварак каби кўпайишни билади, холос.

Жавоб бериш

Ўзингиз чўчқасиз!

Жавоб бериш

Сизлардан сўраб иш қилмаймиз. Ўзларинг Россияга даф бўлишларинг керак, оралманлар бизнинг одамларимиз.

Жавоб бериш

Оралманлар (СССР қулаганидан кейин Қозоғистонга қайтган этник қозоқлар) одаммас. Қаерга боришни сендан сўраб ўтирмайман, мол.

Жавоб бериш

Русларнинг ўзи одаммас. Шуни билиб ол, чўчқа.

Жавоб бериш

Бугун нечта чўчқа билан ётдинг, рус чўчқаси? :)))

Жавоб бериш

Фақат битта чўчқани – сени )))))

Жавоб бериш

Онанг билан адаштирдинг шекилли, инцестчи ))

Жавоб бериш

Ота-онамга тил теккизма. Сеникиларни тилга олганим йўқ. Ота-она муқаддас. Ёки сенга барибирми, онанг ҳақида нима дейишлари?

Жавоб бериш

Хитойликлар жуда сурбет халқ, улар ҳаммага кўп сонли эканликлари билан очиқдан-очиқ таҳдид солмоқдалар !!! Мен Хитой экспансиясига қаршиман !!!

Жавоб бериш

Менимча, Қозоғистон тезроқ НАТО ҳарбий блокига қўшилиши керак. Бу мамлакат учун яхши вариант. Шунингдек, Помпео айтганидек, Марказий Осиёдаги барча мамлакатлар мустақиллигининг кафолати бўла оладиган АҚШ билан ҳам ҳамкорлик қилиши лозим.

Жавоб бериш

Биз қудратли давлатга айланишимиз керак, мен хитойлаштиришга қаршиман. Шунинг учун, хитойни инобатга олмайман ва бу ҳақда ҳатто ўйламайман ҳам, атайлаб кичик ҳарфлар билан ёзяпман, у шунчаки ёвуз бир давлат.

Жавоб бериш

Тўғри. Нафақат Хитой, балки бутун дунёдаги барча қозоқлар учун фуқаролик олиш жараёнини соддалаштириш керак. Хитой билан эса, ҳар қандай ҳолатда дўст бўлиш ва ҳамкорлик қилиш керак. Келажакда у Россиянинг ўрнини эгаллайдиган қудратли давлат бўлади. Айниқса, у ердаги коммунистик тузум қулаганидан кейин.

Жавоб бериш